ikregeer.nl

VIP twintig innovatieprojecten voor een duurzame visketen 20 VISSERIJ INNOVATIE PLATFORM Voorwoord Het Visserij Innovatieplatform is sinds 2007 actief om het innovatieklimaat in de visserij en de bijbehorende keten te verbeteren. Visserijondernemers worden aangespoord en ondersteund om hun bedrijfsvoering af te stemmen op de eisen van de toekomst. En met succes. Met financiële steun vanuit het Ministerie van LNV en het Europees Visserij Fonds zijn vele concrete innovatieprojecten gestart. Het betreft bijvoorbeeld projecten voor meer duurzame vistuigen of voor een betere vermarkting en afzet van vis. Andere projecten richten zich op betere samenwerking tussen de vele schakels in de visketen en op samenwerking met maatschappelijke organisaties. Een breed palet aan projecten waarmee visserijondernemers een bijdrage leveren aan een economisch florerende en ecologisch verantwoorde visserij. Vorig jaar werden in de publicatie ‘VIP-30’ de eerste 30 projecten gepresenteerd, die ik op advies van het VIP met nationale en Europese middelen heb ondersteund. Om de Nederlandse innovatieaanpak ook internationaal uit te dragen, volgde eind 2009 een Engelstalige publicatie met 10 nieuwe projecten. In het boekje dat u nu in handen heeft, kunt u kennisnemen van weer 20 nieuwe projecten. Dat is een mooie oogst, of meer in stijl: een mooie vangst. Een reeks bijzondere projecten, bedacht door innovatieve koplopers en visserijondernemers, veelal in samenwerkingsverband uitgevoerd. Projecten die bijdragen en passen in mijn visie voor het nieuwe gemeenschappelijke visserijbeleid: ‘Vis als duurzaam kapitaal’. Projecten, die een duurzame en rendabele visserij dichterbij brengen, waar het VIP en het Ministerie van LNV met trots naar kijken. Gerda Verburg Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Voorwoord 3 Inhoud Noordzeevisserij 00 SumWing puls 01 Less Fuel and Discards 02 Het zwevende bord 03 Krabbenvisserij 04 Samen de markt op met duurzame vis 05 Duurzame passieve visserij 06 Alternatief visplan duurzame platvisvisserij 07 Verse Hollandse Noordzeevis in het supermarktschap 08 Market Pride Scheveningen 09 Visserij Besluit Ondersteuning Systeem (VIBOS) Viskweek 10 Verbetering en modernisering laad- en weegsysteem 11 Afbreken van grondsmaak 12 Duurzame algenkweek voor aquacultuur Binnenvisserij 13 Glasaal project 14 Streekkeurmerk Zuiderzeezilver Schaal- en schelpdieren 15 Samen duurzaam 16 Samen verduurzamen voor een vitale oestersector Geïntegreerde innovatieprojecten 17 Zeeakkers 18 Geïntegreerde zilte aquacultuur 19 De mosselakker 20 Impuls voor zilte teelten 4 Inhoud Verder met innoveren “Anders denken, durven investeren in kennis, in materiaal en vooral: investeren in elkaar. Vanuit verschillende achtergronden toch luisteren naar elkaar en zoeken naar samenwerking. Dat gebeurt in het VIP, in de VIP-klankbordgroep en in de kenniskringen. Het is belangrijk dat deze beweging doorzet.” Bram Bierens, voorzitter Visserij Innovatieplatform Het Visserij Innovatieplatform steunt ondernemers die willen innoveren. Dat gebeurt door het organiseren van activiteiten, bijeenkomsten en internationale uitwisselingen. Het VIP gaat daarbij de discussie met vissers aan, houdt vissers en andere partijen in de visketen een spiegel voor en werkt aan de bewustwording ten behoeve van een meer duurzame en rendabele visserij. Het VIP selecteert tevens concrete innovatieprojecten die in aanmerking komen voor subsidie- ondersteuning. De afgelopen jaren zijn vele tientallen projecten gestart. In dit boekje VIP-20 is een selectie van 20 inspirerende projecten opgenomen. 20 projecten: • die in 2009 door het VIP zijn geselecteerd uit een totaal van ruim 60 ingediende voorstellen; • waaraan de minister van LNV subsidie heeft toegekend, afkomstig uit nationale middelen en het Europees Visserij Fonds; • die bijdragen aan de ontwikkeling naar een duurzame en rendabele producerende visserijsector met perspectief op lange termijn. Verder met innoveren 5 Vissen met visie Het VIP heeft, o.a. om een goede keuze uit de vele projectvoorstellen te kunnen maken, in 2007 een visie geformuleerd voor de toekomst van de Noordzeevisserij. 4 lange termijn ambities, die richting geven aan noodzakelijke innovaties en samenwerkingsvormen in de visserij. Ambities die ruimte scheppen voor slimme, en soms minder voor de hand liggende, oplossingen. VIP-ambities 1 De zee als ecologisch én economisch kapitaal Vissers veranderen van jagers in zorgvuldige beheerders van de zee. 2 Het neusje van de zalm Via waardecreatie ontwikkelt vis zich van een anoniem product tot een product met hoge toegevoegde waarde en een duidelijke eigen identiteit. 3 Van visser naar multipurpose maritiem ondernemer Vissers verbreden hun werkzaamheden met andere activiteiten op zee zoals de offshore, zeelandbouw en recreatie. 4 Naar nieuwe energie In 2025 is het gebruik van fossiele energie in de visserij met 90% teruggedrongen. Nederlandse innovatieaanpak De wijze waarop in Nederland de vernieuwing en verduurzaming van de visserij is georganiseerd, valt ook internationaal op. In Brussel wordt gesproken over de ‘Dutch approach’. De in Nederland ontwikkelde bredere innovatieaanpak bestaat uit 3 onderdelen: • Activiteiten van het VIP; • Stelsel van kenniskringen; • Gerichte benutting van het Europees Visserij Fonds. 6 Verder met innoveren ” De Noordzeevisserij moet durven de bakens gezamenlijk te verzetten in de richting van duurzaamheid. Vanwege een welbegrepen eigenbelang.” Bram Bierens Het VIP zet innovatie op de agenda, ondersteunt vissers om zich aan te passen aan de nieuwe eisen van de tijd. Via selectie van projectvoorstellen wordt richting gegeven aan innovatie in de sector. Kenniskringen zijn studiegroepen van en voor vissers, die met steun van onderzoekers zoeken naar antwoorden en oplossingen op vragen uit de visserijpraktijk. De nieuw opgebouwde kennis ten behoeve van een meer duurzame en rendabele visserij wordt zodoende sectorbreed verspreid. Er zijn al enige tijd ruim 10 kenniskringen actief. Bij de benutting van de instrumenten uit het Europees Visserij Fonds ligt het accent nadrukkelijk op innovatie en samenwerking. En hiermee minder op sanering, investeringssteun of visserijinspanning. Het VIP hecht grote waarde aan de principes die ten grondslag liggen aan de gekozen Nederlandse aanpak. In de visie van het VIP moeten veranderingen voortkomen uit de praktijk. Breng ondernemers bij elkaar, laat de vissers van elkaar leren. Het gezamenlijk formuleren van vragen en oplossingen, met steun van wetenschap, banken, maatschappelijke organisaties of anderen, is een krachtig eerste principe. Als tweede principe geldt dat innovatie het beste gedijt in een klimaat van samenwerking én competitie. Voor het bevorderen van samenwerking staan de kenniskringen en de vele samen- werkingsprojecten in de visketen garant. Het competitie- element komt tot uiting via de tenderregelingen die met regelmaat worden uitgeschreven. Voor de vissers aanleiding om met enthousiasme vele voorstellen in te dienen. Het is de taak van het VIP om uit al deze voorstellen een zorg- vuldige selectie te maken. Het is ook onze taak de projecten wereldkundig te maken. Met veel plezier doen we dat met deze uitgave. Na VIP-30 en het Engelstalige FIP-10, ziet nu VIP-20 het licht. Een mooi moment van inspiratie en reflectie, in de wetenschap dat het innoveren in de Nederlandse visserij verder gaat. Het Bram Bierens vliegwiel is op gang gebracht en zal blijven draaien. Verder met innoveren 7 8 9 00 SumWing puls Noordzeevisserij De SumWing als alternatief voor de traditionele boomkor, blijkt één van de grotere innovaties in de Nederlandse visserij van de afgelopen jaren. Nadat het VIP in 2008 subsidie verleende om de vleugeltechniek afkomstig uit de vliegtuig- industrie uit te testen, zijn inmiddels vele Jaap van der Vis Harmen Klein Woolthuis vissers op de SumWing overgestapt. Door de geringe weerstand wordt 30 tot 40% brandstof bespaard en de zeebodem veel minder beroerd. “Waar vind je een De mogelijkheden van de pulstechniek worden al langere tijd onderzocht. De overheid bedrijfstak die 60% investeert hierin ook veel. De pulskor is een alternatief voor de traditionele boomkor waar- brandstofbesparing bij platvis niet met wekkerkettingen, maar via kleine elektrische prikkels loskomt van de zee- bodem. In 2008 is eveneens een VIP-subsidie realiseert?” verleend voor verbetering van de techniek. In het SumWing puls project zijn beide innovatieve technieken in één nieuw vistuig gecombineerd. Aan boord van de TX 36 zijn in 2009 met succes proeven uitgevoerd. Het blijkt dat de gecombineerde SumWing puls methode, naast verminderde bodemberoering, meer brandstof bespaart, minder bijvangsten oplevert Contactgegevens en tot een goede besomming leidt. Jaap van der Vis Slotskolk 16 1794 BG Oosterend-Texel 0222 318 958 marloesvandervis@planet.nl HFK Engineering Harmen Klein Woolthuis Tolweg 7 3741 LM Baarn 0355 432 340 info@hfk.nl / www.hfk.nl 10 Noordzeevisserij Noordzeevisserij 11 01 Less Fuel and Discards Noordzeevisserij De dubbele aanleiding voor dit project is de noodzaak brandstof te besparen en discards te verminderen. Zeevisserijbedrijf A. van Urk heeft zich gespecialiseerd in de visserij op langoustines en vist met de twinrig en de quadrig (een dubbele twinrig). Jacob van Urk Arjaan Willeboordse Het experiment is gestart met het ontwikkelen van een computersimulatie. Nadat de meest “Deze innovatie is een optimale nettenconfiguratie is ontwikkeld, wordt een prototype LFD Trawl gebouwd en op de UK 158 geïnstalleerd. Onderzoek naar must om te kunnen brandstofbesparing in de bordenvisserij (trawl) heeft in Nederland nog niet eerder plaats- vissen in de toekomst.” gevonden. Doel is vooral het spreidingsvermogen van de visborden te vergroten zonder dat de weerstand toeneemt. Doelstelling is het brandstofverbruik met 25% te reduceren. Vermindering van ongewenste bijvangsten door goed functionerende ontsnappingspanelen maakt de kans groter dat de gevangen langoustines levend aan boord komen en minder beschadigen. Deze verbetering van selectiviteit en kwaliteit is goed voor de prijs. Contactgegevens Zeevisserijbedrijf A. van Urk Jacob van Urk Roggebot 26 8321 RA Urk 0527 684 087 Arjaan Willeboordse Viking Visserijproducten Waddenstraat 32 1779 XB Den Oever 06 20 01 16 61 arjaan@quicknet.nl 12 Noordzeevisserij  02 Het zwevende bord Noordzeevisserij Het hoofddoel van dit project is vermindering van bodemberoering. In de trawlvisserij gangbare visborden worden vervangen door borden die in de waterkolom zweven. In feite gaan twee bestaande technieken samen. In de pelagische visserij gebruikte visborden Gert-Jan Kooij worden gecombineerd met bodemtrawls van de twinrigvisserij. “Met het zwevende Uitvoerder van dit project, Gert-Jan Kooij van Visserijbedrijf Zeemeeuw II BV, vist in de zomer met bordentrawls op Noorse Kreeft bord dringen wij zowel en in de winter met rockhopper trawls in het kanaal op inktvis. De inktvis zwemt een brandstofverbruik gedeelte van het seizoen ‘s nachts hoog in het water. Dit biedt mogelijkheden voor een alternatief gebruik van de bodemborden. als bodemberoering Met een speciaal ontwikkeld semi-pelagisch visnet wordt geprobeerd, in combinatie met de zwevende borden, inktvis hoger in de aanzienlijk terug.” waterkolom te vangen. Verminderde bodemberoering leidt tot brand- stofbesparing en minder slijtage van de borden. Deze effecten leveren ecologische en economische voordelen op. Contactgegevens Visserijbedrijf Zeemeeuw II BV Gert-Jan Kooij Gemeenelandsweg 26 1777 NN Hippolytushoef 0227 592 170/06 20 40 75 86 gjkooij@planet.nl Noordzeevisserij 13 03 Krabbenvisserij Noordzeevisserij In dit project start een zeevisserijbedrijf uit Urk een alternatieve vorm van visserij. Het gaat om een visserij die tot nu toe niet in Nederland wordt beoefend: de krabbenvisserij. Het hoofddoel van het project is een bestaand Klaas Kramer boomkorvaartuig technisch aan te passen en geschikt te maken voor de krabbenvisserij. Dit behelst een vangstmethode, waarbij gebruik “Door deze nieuwe gemaakt wordt van korven die op de zeebodem worden geplaatst en waarmee de krabben worden opgevist. Het is een zeer selectieve vismethode voorkomen vorm van visserij en ook de omvang van het krabbenbestand is voldoende om deze soort wij elke bijvangst.” verantwoord te kunnen bevissen. De visserij kan dus op een duurzame wijze plaatsvinden. Door het plaatsen van tanks aan boord, wordt de krab levend aangevoerd, iets wat de kwaliteit ten goede komt. De ombouw van het schip wordt zo uitgevoerd dat het ook geschikt blijft voor de visserij op platvis. Een multifunctioneel schip, en ook uit economisch oogpunt een verstandige keuze. Contactgegevens K. Kramer (UK202) Het Rif 9 8321 DS Urk 0527 688 288 14 Noordzeevisserij  04 Samen de markt op met duurzame vis Noordzeevisserij De vissers die in dit project samenwerken, willen zich op de markt onderscheiden door hun vis, die naar eigen maatstaven duurzaam wordt gevangen. Hierdoor gaat de vis niet als een anoniem bulkproduct op in de massa. Deze ondernemers spannen zich in door goede Barbara Rodenburg-Geertsema keuzes te maken waar, wanneer en hoe gevist wordt. Zo wordt bijvoorbeeld uitsluitend volwassen vis gevangen, zijn er geen bij- “We combineren het vangsten en wordt verstoring van het paai- proces vermeden. creëren van meerwaarde In dit samenwerkingsverband wordt getracht de gerealiseerde lagere vangsten toch tegen van vis met verduurzamen een goede prijs te vermarkten. Het doel is speciale handelskanalen te realiseren om deze duurzaam gevangen vis van hoge kwaliteit, van visserijbedrijven.” zoals harder en baars, bij klanten te brengen. Individuele visserijondernemers kunnen dit moeilijk zelf doen, omdat er per bedrijf een beperkt volume en assortiment is en onvoldoende continuïteit in de aanvoer. Daarom is een gezamenlijke verkooporganisatie nodig, die de meerwaarde van extra kwaliteit en herkomstgarantie kan benutten. Contactgegevens Barbara Rodenburg-Geertsema ts31@goedevissers.nl 06 51 06 31 80 Noordzeevisserij 15 05 Duurzame passieve visserij Noordzeevisserij Dit project is gestart door een groep van vijf visserijbedrijven, een handelaar en een exporteur. Als groep zijn ze op zoek naar uitbreiding van kleinschalige visserijmethoden die een alternatief zijn voor de sleepnetvisserij. Men richt zich vooral op de ontwikkeling Ed Reker Rems Cramer Arjan Korving van variaties op de passieve visserij, zoals visserij met potten, korven, kieuwnetten, schakels en jiggers. Als duurzame voordelen “We hebben inmiddels gelden: selectiviteit, geen bodemberoering en beduidend minder brandstofgebruik. goede contacten en In dit project gaat het om het verzamelen, inventariseren en in de praktijk testen van uitwisseling van kennis de verschillende passieve visserijtechnieken. Qua vissoorten gaat het vooral om soorten waarvoor in het merendeel geen vangstquotum met Belgische, Deense, bestaat, zoals tarbot, krab, griet en sepia. De verkregen praktijkgegevens helpen andere visserijbedrijven, die in het kader Franse en IJslandse van verduurzaming van de visserijsector overwegen over te schakelen naar de passieve vissers.” visserij als alternatief voor de sleepnetvisserij. Doelstelling is ook meer continuïteit te bieden voor het gedeelte van de vloot dat al met passieve vistuigen vist. Contactgegevens VEM BV/KW 2 Visserijbedrijf IJM 27 “Tanja” Rems Cramer Ed Reker Golfweg 24 Beethovenstraat 8 2202 JK Noordwijk 1921 EG Akersloot 06 14 87 57 65 06 54 71 60 07 rems@cbbn.demon.nl edreker@live.nl NZC/SCH 61 Arjan en Mario Korving Scholstraat 372 2583 WL Den Haag 06 16 81 28 96 arjan@noordzeecharters.nl 16 Noordzeevisserij  06 Alternatief visplan duurzame platvisvisserij Noordzeevisserij Het VIP heeft onder meer als doelstelling vissers te stimuleren over te schakelen naar vistechnieken die minder brandstof gebruiken en de belasting op het ecosysteem verminderen. Andere technieken houdt tevens in andere visgronden en andere visbestekken Hein Nentjes en visplannen. Vijftien boomkorvissers, die geheel of “Het overschakelen gedeeltelijk zijn overgestapt op nieuwe vangsttechnieken, zoals de outrig en hydrorig, verzamelen in dit project praktijkgegevens over op outrig en daarbij de alternatieve technieken om zo de nieuwe benodigde visplannen te kunnen opstellen. giek aan giek vissen Het gaat om gegevens als brandstofverbruik, discards en rendementen. Deze gegevens kunnen in de verschillende periodes van het was een hele ervaring, voor- en najaar sterk variëren. Het doel dat wordt nagestreefd is het optimaliseren van de combinatie vistuig, visperiode, visgebied maar het resultaat was en vissoort. De schepen vissen ‘giek aan giek’, dus naast elkaar, om zo de verzamelde verbluffend!” gegevens goed te kunnen vergelijken. Het project is een initiatief vanuit de kennis- kringen ‘Outrig’ en ‘Slim ondernemen’. Contactgegevens H. Nentjes (UK47) Keteldiep 18 8321 MH Urk 06 53 40 28 66 heinnentjes@hotmail.com Noordzeevisserij 17 Staandwant visserij 18 noordzeevisserij / technisch 19 07 Verse Hollandse Noordzeevis in het supermarktschap Noordzeevisserij De visafslag Hollands Noorden, vissers, het LEI, Marine Harvest en Albert Heijn hebben de handen ineen geslagen om de verkoop van verse Noordzeevis een impuls te geven. Het doel is bij te dragen aan een meer vraaggedreven markt voor Noordzeevis. Pim Visser Wim Zaalmink Albert Heijn verkoopt gedurende enkele maanden per jaar duurzaam gevangen platvis uit de Noordzee, onder ‘Vis van Dichtbij’. Er “Albert Heijn koopt bij wordt vis afgenomen van een beperkt aantal schepen met twinrig, pulstuig of staandwant. Vissers die aan het project leveren moeten op vissers die op weg zijn weg zijn naar MSC-certificering. naar MSC. Zo dragen Het is tevens nodig de bedrijfsvoering aan te passen aan de vraag van de supermarkt. Er moet bijvoorbeeld meerdere keren per week we gezamenlijk bij aan worden aangeland. Om dit te realiseren is goede samenwerking noodzakelijk. verduurzaming van de Noordzeevisserij.” Contactgegevens Visafslag Hollands Noorden VOF LEI Pim Visser Wim Zaalmink Het Nieuwe Diep 27b Postbus 2176 1781 AD Den Helder 8203 AD Lelystad 0223 623 534 0320 293 530 wvisser@visafslag.org wim.zaalmink@wur.nl 20 Noordzeevisserij  08 Market Pride Scheveningen Noordzeevisserij In dit project werken alle ketenpartners in de visketen samen. Vissers, de visafslag, een visgroothandel, een verpakker en een visspeciaalzaak zetten zich gezamenlijk in om een betere marktpositie te realiseren voor de Noordzeevis die wordt gevangen voor de eigen Johan van Nieuwenhuizen kust. Het is het geheel aan activiteiten van vangst, verwerking, verpakking en ontwikkeling van nieuwe houdbaarheidstechnieken en concepten voor meer gebruiksgemak, die dit “Doordat we de markt in project uniek maken. Het project heeft als belangrijk bijkomend doel kaart brengen leren we de verbetering van het imago van vis en de visserij bij de Nederlandse consument. Hier de consument begrijpen.” wordt aan bijgedragen door middel van het inzetten van bekende koks, de ontwikkeling van nieuwe recepturen en het benutten van testpanels van consumenten. Wat de visserij betreft staan de nieuwe, duurzamere vormen van vis centraal, zoals flyshooten, twinrig en staandwant. Wat betreft vissoorten worden relatief onbekende vissoorten als inktvis, mul en poon, maar ook bekende soorten als kabeljauw, schol en tong in het project betrokken. Contactgegevens UFA, United Fish Auctions Johan van Nieuwenhuijzen Mr. Snijderweg 5 3251 LJ Stellendam 0187 491 377 jvn@unitedfishauctions.com Noordzeevisserij 21 09 VIBOS Noordzeevisserij In dit project wordt aan boord van 3 visserij- schepen het Visserij Besluit Ondersteuning Systeem (VIBOS) uitgetest. Dit systeem ondersteunt vissers bij operationele vistaken. Het VIBOS maakt nautische, visserijtechnische Leeke van der Poel en biologische gegevens inzichtelijk en bruik- baar voor vissers. Het betreft informatie over bijvoorbeeld waterstroming, temperatuur, “Het moet mogelijk zijn weersverwachting, bodemgesteldheid, de aanwezigheid van plankton, maar ook van obstructies als wrakken en pijpleidingen. om via het combineren Centrale vraag die de aanvrager, de Coöperatieve Producentenorganisatie Delta van omgevingsparameters Zuid, wil beantwoorden is: waar vangt een visser zijn vis het meest optimaal, onder welke omstandigheden en tegen welke kosten. de aanwezigheid van vis te Naast aspecten van bedrijfsvoering, worden milieu- en ecosysteemeisen betrokken in voorspellen.” dit project. In de testfase wordt het VIBOS- systeem aan boord ingezet, waarbij tevens informatie moet worden geleverd voor emissie- reductie en vermindering van discards en bodemberoering. Contactgegevens Chartworx B.V. Leeke van der Poel Paleiskade 100 1781 AR Den Helder 0223 684 200 info@chartworx.nl www.chartworx.com C.P.O. Delta Zuid UA Postbus 116 4400 AC Yerseke 0113 576 066 pomossel@zeelandnet.nl 22 Noordzeevisserij  10 Verbetering en modernisering laad- en weegsysteem Viskweek De initiatiefnemers van dit innovatieproject hebben een aquacultuuronderneming waar onder meer claresse in recirculatiesystemen wordt gekweekt. Zij ontwikkelen een techniek om levende vis met zo weinig mogelijk handelingen te wegen en gereed te maken Ad van den Hurk Toos van den Hurk voor transport naar de visverwerking. Zo wordt het traditionele en omslachtige gebruik van kisten, die verplaatst worden “De nieuwe techniek met heftrucks, vervangen door een systeem van transportbanden en watergevulde containers. Vanuit de uitzwemkelder gaan maakt het werk de vissen via een transportband direct in een container gevuld met water. Het wegen van minder omslachtig en de vis geschiedt niet meer door de vis kort droog te leggen, maar via weegcellen op de containers. Deze methode voorkomt stress tijdrovend en daarnaast en verwondingen bij de vissen en is ook uit bedrijfshygiënisch oogpunt een verbetering. diervriendelijker.” Het unieke en innovatieve aan dit project is dat bestaande technieken op een relatief simpele en goedkope manier worden gecombineerd. Dit komt het dierenwelzijn en de kwaliteit van de vis ten goede. Contactgegevens Movis BV Viskwekerij Familie van den Hurk Doctor de Quayweg 84 5425 RL De Mortel 0492 319 278 famvdhurk@hotmail.com Viskweek 23 11 Afbreken van grondsmaak Viskweek De aanwezigheid van grondsmaak bij gekweekte vis is een bekend probleem in de sector. In dit project wordt onderzocht of de stoffen afkomstig van schimmels en blauwalgen, die de grondsmaak bij kweekvis veroorzaken, kunnen worden afgebroken. Dit Pim Wilhelm gebeurt met behulp van een soort UV-licht in een fotokatalyse reactor. De stoffen die verantwoordelijk zijn voor de grondsmaak “Het afbreken van worden door oxydatie afgebroken met voor mens en dier onschadelijke korte golven. grondsmaak leidt Er wordt een mobiele reactor ontworpen en getest, die eenvoudig te verplaatsen is tot een enorme naar andere afzwembakken en aquacultuur- bedrijven. Via metingen en smaaktesten wordt inzicht verkregen hoe de fotokatalysator kwaliteitsverbetering ingezet kan worden op verschillende locaties. Het project kan ook succes boeken via in de aquacultuur.” besparingen op het waterverbruik. Normaal worden kweekvissen immers voor de oogst minimaal 24 uur in vers en schoon water gehouden, het zogenaamde afzwemmen. Deze werkwijze biedt ook vanuit welzijns- overwegingen voordelen. Contactgegevens Wilhelm Aquaculture Enterprises (WAE) Drs. W. Wilhelm 06 10 35 11 93 Eisenhowerlaan 66 2625 GK Delft wae@hetnet.nl 24 Viskweek  12 Duurzame algenkweek voor aquacultuur Viskweek Algen zijn onmisbaar in de aquacultuur. De productiekosten voor de kweek van algen zijn echter hoog, iets dat doorwerkt in de prijs van het eindproduct van de kweekvis. De initiatiefnemers, afkomstig uit de glastuinbouw, gaan mogelijkheden Cees van der Lans onderzoeken voor algenkweek in de glas- tuinbouw. Hoe kan in een kas met tomaten- planten een duurzaam en efficiënt systeem “Het gebruik van voor teelt, oogst en verwerking van algen worden opgezet? Kortom, een dubbele teelt die leidt tot een meervoudig ruimtegebruik restwarmte, CO2 en in de glastuinbouw en tevens een gedeeld energiegebruik. Dit is uit milieuoogpunt van meststoffen vanuit de groot belang en ook kostprijstechnisch voor de ondernemers bijzonder interessant. tomatenteelt stelt ons in Door deelname van een schelpdierbedrijf wordt onderzocht hoe de algenteelt ten dienste kan staan van binnendijkse schelpdierenteelt. staat algen op duurzame Schelpdieren voeden zich immers slechts met levende algen. Het kweken van algen vormt wijze te kweken.” dan ook een belangrijke stap in de richting van schelpdierenteelt op land. Contactgegevens Lans Westland BV Cees van der Lans Maasambacht 2b 2676 CW Maasdijk 0174 520 264/06 53 30 87 81 c.vanderlans@lans.nl www.lans.nl Viskweek 25 26 noordzeevisserij / technisch 27 13 Glasaal project Binnenvisserij Het reproduceren van paling in gevangenschap en het kweken van glasaal zou een belangrijke bijdrage leveren aan de huidige problemen in de palingvisserij. Dit project heeft het uiteindelijke doel om glasaal op te kweken uit larven, zodat palingkwekerijen kunnen Hein Koning beschikken over betaalbaar en duurzaam uitgangsmateriaal. “We implanteren de Behalve de kweek van glasaal voor de kwekerijen, is ook het uitzetten van gekweekte glasaal in natuurlijke wateren, zoals het stamcel van een zebravis IJsselmeer, een belangrijk doel van het project. Het hoofddoel is de intensivering in een palingeitje en van het onderzoek naar de reproductie van paling en het kweken van glasaal. Het bestaande academische onderzoek moet kweken de glasaal in een vertaling krijgen naar de praktijk. Naast de beoogde beschikbaarheid van grondstof voor de palingkweek, zal de pootvis ook gevangenschap via een worden uitgezet in natuurlijke wateren. Zo draagt het project bij aan het behoud van larve.” de palingvisserij in Nederland. Bijkomend onderdeel van dit ambitieuze en niet een- voudig te realiseren project, is de inrichting van een informatiecentrum voor publiek en sector, het ‘Palingdrõme’ in Volendam. Contactgegevens Hein Koning Glasaal Volendam B.V. Julianaweg 224-B 1131 NW Volendam 0299 365 848 28 Binnenvisserij  14 Streekkeurmerk Zuiderzeezilver Binnenvisserij In 2008 verleende het VIP steun aan de start van een project voor de introductie van het streekkeurmerk Zuiderzeezilver. Alle betrokken schakels in de visketen werkten samen om verantwoord gevangen vis uit de Zuiderzeeregio met een eigen kwaliteits- Peter van der Laar Derk Jan Berends keurmerk in de markt te zetten. De eerste positieve ervaringen van de “We moeten de manier deelnemers, zijnde vissers, verwerkers, handel, horeca en visdetaillisten, waren de reden het project uit te breiden en te waarop we met vis professionaliseren. Daarbij gaat de aandacht vooral uit naar kwaliteitsmanagement, een omgaan en naar vis goed beheer van de visserij en verwerking, het certificeren van vis volgens het keurmerk Zuiderzeezilver, het opstellen van een online kijken veranderen.” tracking & tracingsysteem en het opzetten van een distributieplan met een landelijke dekking. Inmiddels zijn instructies opgesteld voor de aangesloten 20 vissers, 4 afslagen, 5 groot- handelaren, 150 visspeciaalzaken en 150 restaurants. Op deze wijze vindt kennis- Contactgegevens overdracht plaats over de streekeigen Winkelcentrum Dukenburg Nijmegen producten uit het IJsselmeer. Zwanenveld 80-20 6538 TA Nijmegen 024 344 28 03 info@vispetervandelaar.nl Nederlandse Vissersbond Derk Jan Berends Secretaris/Projectmanager Onder de Toren 30 8302 BV Emmeloord 0527 698 151/06 46 22 30 90 info@zuiderzeezilver.nl www.zuiderzeezilver.nl Binnenvisserij 29 15 Samen duurzaam Schaal- en schelpdieren De traditionele mosselzaadvisserij in de Waddenzee staat onder druk, vanwege de bescherming van de natuur. Mosselvissers worden dan ook gestimuleerd alternatieven te ontwikkelen voor de (bodemberoerende) mosselzaadvisserij. In 2009 zijn hierover Jos van Damme afspraken gemaakt tussen mosselkwekers, de overheid en NGO’s, en in een convenant vastgelegd. Vooral de introductie van “We herontdekken zogenaamde mosselzaadinvanginstallaties (MZI’s), waarbij mosselzaad op substraat (bijvoorbeeld touwen) wordt ingevangen, keer op keer het biedt veel perspectief. nut van onze In dit samenwerkingsverband van zes mossel- kweekbedrijven worden kennis en financiële middelen gebundeld, zodat ook kleinere samenwerking.” mosselbedrijven de ontwikkeling naar MZI’s kunnen inzetten. In het project wordt gekozen voor een ‘continuous dropline’-systeem, oftewel een lussensysteem, waarmee een opbrengst van 4 tot 8 kilogram mosselzaad per strekkende meter touw kan worden gerealiseerd. In totaal worden 30 invanglijnen opgetuigd. Door de bundeling van deze groep relatief kleinere bedrijven blijft de diversiteit in de sector behouden. Contactgegevens J.A. van Damme Molenpolderweg 9a 4401 NP Yerseke 30 Schaal- en schelpdieren  16 Samen verduurzamen voor een vitale oestersector Schaal- en schelpdieren Het overgrote deel van de Nederlandse oesterkwekers bundelt in dit project de krachten op het gebied van innovatieve kweek, oogst en het vermarkten van oesters. De oestersector, waarin in Nederland ongeveer 30 bedrijven actief zijn, heeft de afgelopen Jaap de Rooij jaren door tegenvallende bedrijfsresultaten weinig geïnvesteerd in vernieuwing en verduurzaming van de productie. Vanuit de “We bewerkstelligen kenniskring ‘Oesterkweek’ is de Nederlandse Oestervereniging aangespoord dit project te starten om zo gecoördineerd en gericht een overgang van te experimenteren met verbetering van de broedval en alternatieve invangmethoden en bodemcultuur naar oogsttechnieken. Met name de ontwikkeling van andere broedcollectoren dan de traditionele mosselschelp is een belangrijk een hangcultuur.” doel. De laatste jaren zijn er door een beperkte aanvoer van mosselen te weinig mosselschelpen om in de behoefte van de oesterkwekers te voorzien. Er wordt ook een studie verricht naar de ecologische draagkracht van oesters in de Oosterschelde en er worden markt- onderzoeken uitgevoerd naar prijsvorming en potentiële afzetgebieden. Contactgegevens Nederlandse Oestervereniging Jaap de Rooij Postbus 124 4400 AC Yerseke 06 53 72 21 33 info@zeeuwseoesters.nl Schaal- en schelpdieren 31 17 Zeeakkers Geïntegreerde innovatieprojecten De Nederlandse mosselvissers zijn op zoek naar alternatieven voor de traditionele bodem- beroerende mosselzaadvisserij. Zo wordt er geëxperimenteerd met mosselzaad- invanginstallaties (MZI’s). Dit geschiedt vooral in de meer beschutte kustwateren. Irma Lit Kees Groot In dit project wordt deze techniek verplaatst naar volle zee in zogenaamde zeeakkers. Het bijzondere van dit project is dat op de netten waarop het mosselzaad wordt ingevangen, jonge zeewieren worden geënt. De zeewieren, die ook worden geoogst, hebben effect op de waterdynamiek, zodat de mossellarven zich Willem Brandenburg Peter Terreehorst beter kunnen hechten. Een bijkomend beoogd gevolg van de ‘open zee boerderij’ is het ontstaan van kraamkamers voor jonge vis. “Het cultiveren van Door de combinatie van de vangst van mossel- zaad en het oogsten van zeewieren ontstaan zeewier creëert een economische voordelen. Ecologische voordelen van de zeeakkers zijn het beëindigen van de beschermende omgeving bodemberoerende mosselzaadvisserij, het sluiten van de nutriëntenstroom (de afval- stoffen van mosselen worden door zeewieren voor mosselzaadvisserij afgevangen) en het ontstaan van kraamkamers voor jonge vis. op zee.” Contactgegevens Quite Write Irma Lit Hofstede 6 3411 GL Lopik 0348 551 320 irma.lit@quitewrite.nl 32 Geïntegreerde innovatieprojecten  18 Geïntegreerde zilte aquacultuur Geïntegreerde innovatieprojecten Doel van het innovatieproject Vis, Schelp en Wier is de verbetering van de waterkwaliteit in tarbotkwekerijen. Waar in het overgrote deel van de viskwekerijen in Nederland zoetwatervis wordt gekweekt, is de zilte aquacultuur nog in opkomst. Tarbot is hiervan Job Schipper een voorbeeld. Bij de kweek van tarbot treedt nog regelmatig onverklaarbare sterfte en groeivertraging op. De kwaliteit van het water “Zeewier zuivert het is hierbij een van de belangrijkste factoren. Zeewier heeft als belangrijke eigenschap dat het water zuivert. Zeewieren zijn in staat om water van de viskwekerij effectief en efficiënt stoffen als ammonium, nitraat en fosfaat uit water te verwijderen. en produceert tegelijk In dit project wordt een zeewierteeltsysteem in een tarbotkwekerij geïntegreerd, waardoor waardevol eiwit: een een natuurlijk zuiverend recirculatiesysteem ontstaat. Er wordt kennis opgebouwd over hoe jong zeewier kan worden vermeerderd dubbel rendement!” en hoe dit moet worden aangebracht op zogeheten dragers (lijnen of netten) in de viskwekerij. Het benutten van zeewieren in een hoogrendementswaterzuiveringsysteem in een binnendijkse zeeviskwekerij, is nog niet eerder toegepast. Contactgegevens Hortimare J. Schipper E. de Boer-van Rijkpark 20 1705 LN Heerhugowaard 06 29 23 78 45 job.schipper@hortimare.com www.hortimare.com Geïntegreerde innovatieprojecten 33 19 De mosselakker Geïntegreerde innovatieprojecten Binnen eerdere VIP-projecten is geëxperimen- teerd met de binnendijkse kweek van mossel- zaad. Bij mosselzaadkweek op landbouwgrond is de beschikbaarheid van voldoende en goed voedsel, in de vorm van algen, cruciaal. Algen moeten daarvoor in speciaal aangelegde Wim van Nieuwenhuijzen bassins worden gekweekt. Tot op heden is deze kweek onvoldoende stabiel, wat een negatieve neerslag heeft op de efficiënte teelt van “Pionieren, creativiteit en mosselzaad op land. In dit project werken de initiatiefnemers, analyseren zijn voor ons afkomstig uit de akkerbouw en de mossel- sector, samen aan een stabiele en efficiënte de sleutels tot succes.” kweek van algen in open vijvers. Er wordt geëxperimenteerd met het gebruik van ozon in plaats van de tot nu toe gangbare chloor- verbindingen, met nieuwe vormen van waterrecirculatie en met nieuwe algentypes. Als het project slaagt worden er belangrijke stappen gezet in een land-based systeem voor algenkweek. Contactgegevens La Solitude v.o.f. Foto: ZLTO Wendy Geluk en Wim van Nieuwenhuijzen Hogeweg 2 4675 PH St Philipsland 34 Geïntegreerde innovatieprojecten  20 Impuls voor zilte teelten Geïntegreerde innovatieprojecten De ondernemers achter dit project willen de zilte productieketen in Nederland verder professionaliseren. Het gaat om producten als zeekraal en lamsoor (zeeaster) die worden geteeld in een zilte omgeving, te vinden in gebieden die aan zee grenzen. De zilte teelten Jeannette Hoek worden vaak in combinatie met aquacultuur gezien en daarmee als één van de alternatieven voor de visserij. “Het uitwisselen van Zilte teelten worden steeds belangrijker, maar staan nog in de kinderschoenen. Daarom kennis binnen een groep zijn de initiatiefnemers verenigd in een Zilte Kenniskring, die wordt gecoördineerd door de waarin verschillende stichting OASE, organisatie voor landbouw in zilte omgevingen. Men richt zich vooral op de standaardisatie van de producten, zoals die in expertises verenigd het winkelschap liggen. Daarbij gaat het om gekweekte en wilde zilte groenten uit Nederland en het buitenland. Standaardisatie zal leiden zijn, werkt enorm tot een betere marketingcommunicatie en heldere kwaliteitscriteria. Dit zal aanzetten stimulerend.” tot teeltverbetering en marktgroei. Het doel is de zilte teelten in Nederland een volwaardige plaats te geven en een goede concurrentiepositie. Contactgegevens Jeannette Hoek Director Research & Development OASE Foundation Prins Hendriklaan 15 1075 AX Amsterdam 020 578 76 52/662 36 85/06 51 81 85 34 jeannette.hoek@oasefoundation.eu www.oasefoundation.eu Geïntegreerde innovatieprojecten 35 Schelpdierkweek op het land (foto: ZLTO) 36 noordzeevisserij / technisch 37 VIP-leden A.W. (Bram) Bierens Algemeen bestuurder [voorzitter] L.M.E. (Emiel) Parlevliet Algemeen directeur Seafood Parlevliet Prof. dr. ir. N. (Niko) Wijnolst Voorzitter Nederland Maritiem Land Prof. dr. ir. J.L.A. (Leo) Jansen Voorzitter Stichting De Noordzee Ir. D.A.M. (Addy) Risseeuw Secretaris Productschap Vis Dr. ir. J.H.J. (Joanneke) Kruijsen Voormalig lid PvdA-Tweede Kamerfractie Dr. G. (Ger) Vos Directeur InnovatieNetwerk Ir. ing. A.J. (Albert) Vermuë Directeur Visserij, Ministerie van LNV Dr. M.C.Th. (Martin) Scholten Directeur Wageningen IMARES Ing. J.C. (Joop) Ehrhardt Schuttelaar & Partners (secretaris) Het VIP wordt ondersteund door: Ir. F. (Frans) Vroegop Drs. E. (Ed) de Heer Ministerie van LNV (secretaris) Projectleider Innovatie Noordzeevisserij 38 VIP-leden Colofon Dit is een publicatie van het Visserij Redactie Innovatieplatform. Het VIP, ingesteld Frans Vroegop door de Minister van LNV, heeft de taak Joop Ehrhardt innovatie in de visketen te bevorderen en de overheid te adviseren over concrete Grafische vormgeving innovatieprojecten. Schuttelaar & Partners, Den Haag Druk Visserij Innovatieplatform Drukkerij De Eendracht, Schiedam Postbus 96840 2509 JE Den Haag Oplage 070 378 65 69 1000 info@visserijinnovatieplatform.nl www.visserijinnovatieplatform.nl © VIP/LNV Den Haag 2010 VISSERIJ INNOVATIE PLATFORM EUROPEES VISSERIJ FONDS INVESTERING IN DUURZAME VISSERIJ Colofon 39